Ахул’го- садибни едигарна ва садибни бахтна гьаIйкал

20 Январь 2017
K2_ITEM_AUTHOR 

Январни 20-чил', ДР-ни Унцукул'ни районее маданият-таарых аабида «Ахул'го- садибни едигарна ва бахтна гьаIйкал» ачмишааъас.

 

Х1Х асырее Кавказыл' вухьани даIвъийн кIоран из дюнйейни таарыхе гьассыр. ГьаIшдед мани гьааIдисайни гьаIкIеедын ыIлим ихтелет'бы даянмишхьа дешодунбы. ЧIакIни таарыхыл' ооъаб ишлемишоохьени аааIлимарше мани даIвъийс гьар джурайлин кьийматбы ва ыIлим фыкырбы гьели. Мани даIвъийна кок, цIеббыйке, Персиейн, Турциейн, Россиейн Кавказылхъан гьавасбы сана-санчилхъа эксина хъадый ыхьа. Манбышди гьаарункъун гьаIракат Кавказ джони хылеке авхъа хъауй ыхьа, няъас увгьее ман вааджибын стратегичекий регион ыхьа. Ман аххъас аIхыйнкъус дюнйе джос таъаIбий гьаъасын имканбы геледжагъыл' яратмишаъа ыхьа. ЧIакIни оIлкабышин есирыд Кавказ ыхьа. АIсас, мани оIлкабышди сиясатни тил'симеехъа Дагъыстан гидхьу. Кавказыл'на даIвъийн вурушбы аIсас Дагъыстанейий Чечнее илгъечIу. Мани даIвъийехъа медын Кавказын миллетбыд аликкыйнбы.

Таарыхын шакIле гьагван, Кавказ гьаммаше чалышмишхьайн Россияйка дёлес хъихьес, достыйвалла гьааъас. Кавказни меега манке Россия гуджнакан, ыIгьтибарыкан, «далбы хъадчесын» оIлка ыхьа. КавказыкIле джон геледжагъ Россиейква саджигее къадже. Анджах манбышди аIрееъад алаакьабы ыхьай, авхуйнбышис кьабылехьи ыхьа деш. ДжамаъаIтни аIрее фитнаа, ледж адчы.

ДаIвъий гивгъалассе гьихъа Кавказыл' вазият писба деш вухьа. 1813-ъ эсди сен Гюлистанын суIлгь одкIунле хъийгъа Кавказыл' саакитыйвалла вухьа. Кавказылхъан туркаршиний, персаршин гьуIджумбы даянмишхьайнбы. Манбышди аIрее эйхьени вурушбышее дагъыстанлыбы гьаммаше Россияйни сурак' вухьа.

Сенбына къурмышхьайн югун Россиянийи Кавказни аIреедын алаакьабы мыкIа хъехьи гидгъыл.

Паччагьни самодержавиейн сиясат Кавказыкван бадалауйн. Манбыше алаакьабы Кавказыл садджу джигайл'ни варрыбышиква ( феодаларшика) аххъаххъа гибгъыл. Касиб, фагъыр инсанаршин ихтиярбы къорамишау деш. Манчихъа гора джамаъаIтни аIрее наразийвалла джигайл'ни варрыбышилхъанайий Россиейни мани сиясатылхъа хаIбхъоохьи гибгъыл. Дагъыстанее генерал Ермолов ыхьайле хъийгъа , манкъвее император Александр 1 увгьойн «…Дагъыстанын джамаъаIт урусаршилхъа рагьаIмыка вод. Манбышиква югун алаакьабы яратмышаъас ыккан. Манке Россиейн къурлуш уIтумхьесын…» Анджах Ермоловни мислягьаIтбышис кьиймат гьидёвуна. Россия джигайл'ни варрыбышиква са суралхъа хъебхьа, джигайлин джамаъаIт медни суралхъа. МаIгьад Кавказни даIвъийн цIа хъидхьу. МаъаIб миллет азадаъана паччагьни самодержавиейквана даIвъий гибгъыл. ДаIвъийна ялав Кавказни сувабышилхъа еймишивхьа. Вурушбышее джигайл'ни джамаъаIтын хъыIдябкьыний, игитийвалла гьаагу. Урусаршини офицераршикIле манбышин гьаIракатбы, азадыйвалла гозетяаъан гьунарбы къадже къадже, сувахъанаршис ( горцы) кьиймат гьуво. Доюкани урусаршини шааираршейий язычерше - Пушкине, Лермонтове, Толстойе, Бестужев- Марлинске джони асарбышее Кавказни миллетын гьаIкIен хасиятбы гьагу. Манбыше сувахъанаршилхъа майил' гьаъан асарбы одкIун. Анджах даIвъийн чин кIарын ишбы гьауйнбы. Аазырбышиква кьоIниса сураке инсанар гьабтIу. Манбышди гьаарункъухъаб джона хъобкуна гьаIкьийкьатыйвалла вухьа.

Са хаIдын, эб хаIбба обтIулыйн, Россиейни къошуннийий сувахъанаршини аIреедын вуруш Ахул'го донани сувал' илгъечIу. 79 йигъна сувахъанарше Ахул'го давъийе къорамишавъу душманыке. Шааир Расул Гьамзатове увгьойн: «Ахул'гойни сувал Иванна эбий МаIгьаммадна эб сана-санчилхъа аливку…». Урусарый сувахъанар ненаджар ненкъуни далыйл аху деш. Ахул'гойни сувал' сана-санкъве гябхыйнбы. Гьаарункъухъаб джуна хъобкуйвалла вухьа.

Мани чоджар сана-санкъве гябатIани даIвъийн аIхир княз Александр Баратинскийейий Имам Шамилее гиххьы. Манбы аIхрее мислягьаIтеехъа хъабыйнбы сана-санкъуни аIреени душманыйвалис аIхир гиххьес, миллетбы мислягьаIтее гьуваджес.

Кавказна даIвъий таамувхьайн 150 сеныле хаIдда водун. Гьийд къайиккыйн саIгьвбы кIелиханауйнбы Мани сенбышди аIрее урусарый сувахъанар достар вухьа, манбышихъад са гьаIкьийкьат, са Ватан вобна. Манбыше Джона Ватан къабни душманаршике къорамишааъасдимее саджигее хаIбба эб кIявъу. Къийнад йишида садибна Ватан - Россия гьыIгъаккараъас вуккананбы вобунбы.

Йишди миллетбышди аIреедын алаакьабы утIумаъасдимее, таарых гьуваджесдимее, муIгьуббат, сана-санкъулхъан ыIгьтибар маIгькамаъасдимее Россияйл' джурабаджур гьаIйкалбы гийхье. Ахул'гойл гивхьуни гьаIйкалын гьагван урусаршейий сувахъанарше кIявъуйни эбан, Россия саджигеехъа савъу. Манчин Россия йишда садибна Ватан вобнава тасдикьаъа. Мана гьаIйкал гивхьесда мислягьаIт Дагъыстанни муфтий АIгьмад-гьаIджийкайий МаIгьачкъалайни ва Грозныйни епископыка Варлаамыква гьавъу. Манбыше джон раазиваликван иджааза гьуво. Кавказни даIвъийс къабсырна гьаIйкал Ахул'гойни сувал' гивхьесди мислягьаIтехъа Росииейна Президент Владимир Путиныр хъарына. Манкъве манчис иджаза ва ахтыйна кьиймат гьуво.

Инам гьаъан, Ахул'гойни гьаIйкалын шас йишин таарых кIелиханаъас гьассарас деш. Мааъад алеетIуйн дарсбы. Россиейс хайирыс аIлгьааIс. Россия гыргыни мааъаб ешемишоохьени инсанаршина хаIбна Ватан вобна. Ватаныхъабыб двухийвалла вухьес вуккан деш.

Яндекс.Метрика
We use cookies to improve our website. Cookies used for the essential operation of this site have already been set. For more information visit our Cookie policy. I accept cookies from this site. Agree