Корш

12 Февраль 2018
K2_ITEM_AUTHOR  Кьурбан Омаханов

Корш- цIаIхбышда йиссейн таарыхнана хив вобна. Мана Дагъыстанни Рутул районеехъа гёохьа.  Мана Сувал'ни магьаIлыл' Самур дамайни  сагъни сурал', гунайл' , сувани этякыл' гивхьы вобна.

Мани хивеенче районни марказеехъа 34 км. поштини аIххъын водун. Хивни дойина маIъна хъобкуба шавукIледжаб ваацIа деш. Гьаар ааIлиме, таарыхчее, этнографе, язычее Корш джувабыс джуна маIъна гьооли. Джигайл'ни къонши хиваршини агъсаххъаларше эйгьен - ман хивын до Кор киший дойиква багълыданан до водун. ОIгийл' махъа са къонши хивеенче быIркьына адамий кочмышхьа. Мааъад манкъвее хав аляъу. Гойне джус ушахар вухьа. ГьаIмагьаб кIыл'на уба, хивылхъа сабкIыл. Мебни ааIлимаршини увгьойка, мани Корш джувабна савкIалавъуна маlъна «хив хаIбна» вобна. Анджах сабаранбыше хивын до балканни корчиква алаакьа гьаъа. Агар къаршеени сувале илякахье, мана корчик' аквар вобна. Коршбыше джони хивыкIле, зарафатыс Кишинёв эйгьи. Анджах мани гыргын версиебы инсанарше джолед алхъа гицIынийнбы водунбы. Шахъад ман маIънабы тасдикьаъасын ыIлимын диб ва тасдикь дешин.
Корш хаIдын ешнани ва кIоран таарыхнани цIаIхбышди (йихъбышди) сыранеена хив вобна. ЫIлим ишбышее, статистикайни увгьойбыше, язычершини одкIунийбыше шакIле гьагван, Корше гьаммаше 12-15 хайбы ыхьа. Манчиле мана хаIбхъувхьа деш. Сабаб мана вухьа, хайбы аляъасда джига девхьай. Аилебышин сай хаIдхъехьимее, манбы менняанкъаIний кочмышоохьи. Анджах деккина хизан ваяхуд хааIрни духайна хизан доланмышихьес хивеени аахва. Коршбы юрдыл' лампайн иших кIядхъаъас разивхьа деш. ОIгил'ни асырбышее коршбыше сент' АIранеехъа, Алазан дамайни дюзилхъа аххъы ыхьа. Коршбышин хаIдданан хизанбы хиваршеехъа: Мамрухыхъа, Гёзбараххъа, Гуллюгхъа, МуIхаххъа, Сабунчехъа, Аласкьархъа, Джимджимыхыхъа, Алиабадхъа, Чобанколхъа кочмышхьа. Сабара хизанбы Закаталайни, Гянджайни, Бакуйни шагьарбышеехъа кочмышхьа. ГьаIшде манбышике хаIдын агьалийбы ыхьа водунбы.
Коршбышин чIакlын тохумбы Небееванбы, Давудаанбы, Мирзехананбы водунбы.
Совет гьоIкумат къурмышхьайле хъийгъа, манбы Калел'ни сельсоветеехъа гябкIы. Коршбышди джамаъаIтыхъадый джинаIгъбышди джамаъаIтыхъад гьаммаше са кIалхоз ыхьа. АIсас коршбы хивни тасарруфатыква гьаммаше маIшкьулывхьа. Хивыхъаб малкъарайна пеше ваацIан югун къоранар вухьа. АIсас манбыше давараршин сюрийбы гьуваджы. ОIгийл' манбышин даварар кочес Гални Ажнавурхъаний айкIан. Гойне манбышин даварар кочес Калмыкейлхъа, Качубейхъа кIалхозбы дагъылмишхьесдимее айкIан ыхьа.
ХХ-асырни кьоIдъэсди сурал' коршбышди кочмышивхьайн сент' Къузайл'ни Дагъыстанеехъа садкIыл. Манбыше джинаIгъбышиква, калел'бышиква, атталбышиква саджигее Бабаюртни бинабышил' юрд абчы. Къийнаб манбы ешемишоохьени Бабаюртни районеени хивыхъад до дешин. Коршбы кIылба-кIылба Дагъыстанни шагьарбышеехъа: МаIгачкъалеехъа, Каспийскхъа, Къызлархъа кочмышивхьа. ГьаIшде коршбышин джегьил' хизанбы Урсиятни шагьарбышейид хъызахханбы.
ХХ-асырни цIеддыйни сурал' Корше доюкана дерзиг ешемишхьа. Гойне мана Закаталайни шагьареехъа кочмышхьа. Мана палтар ийхьванна устад хьинне районееджар ацIа ыхьа. Манкъвее гьам джегьелершисын, гьам ешли инсанаршисын, гьам ушахаршисын палтарбы ийхьва ыхьа. Манкъусахъа джус палтар къаатIас чIакIын къуллухчера, артистар, истагъар, цумабы абайли вухьа. Мана мани вахталийна доюкана модельер ыхьа. Манкъвее ийхьвыйни палтарын хьиннен сырых шавуъанчихъад джад ыхьа деш. Манкъухъад джун хатI ыхьа.
Коршын до хивни раIгьматыххъа аркIынни агъсахъалыква Билал дайийка багълыда водун. Къийнад манкъун гафбы, гьувойн насигьаIтбы джамаъаIтни аIрее ийкар водунбы. Манчина са йишонааъас. Са вахтал' Коршехъа абайли районеенче чIакIын къуллухчера. Мигьманар къаршламышааъас гьихъа Билал дайий гьайкIан. Хивеехъа гьивхьарассе гьихъа, кIыл'на дера вухьа. Пиядаба хъооI манчисахъа гьибхьырмее, Билал даее хъаккяъа чекмабы, хъикёоши бада (шалвар) гурт-вахчегын хылибы хъидкIыр гьина гомаке илгъечIи. Манкъухъа иляакы мигьманарыб магьаIб кIыл'ни гомайке илгъеебачIи. Хъийгъа абыйни мигьманаршини санкъвее кьаIсинкъуке хъийгIан: «Ай Билал киший, гьана кIыл'на гома. Манчике къел хъадчы илгъечIес эхьена, гъу няъа палтар хъадчы дамайке хьинне аIлгъаа? Шинаб вахъа иляаку палтарбы хъадчу илгъебIу». Манке Билал даее джаваб хъуво: «Агар ши йишда гома дамайлхъа сакIал гьидявъэ, шавааджаб мана хаIбхъааъас деш». Анджах мани джумлейхъаб кIорана маIъна вухьа, йаIъни, ши йишда гьуlрмат гьид'ваадже, шаваджаб ши карас ыIсабааъас деш. ЦIерра инсаныс вудж , джуна гогьар, хивна ыкийканас ыккан, гойне авхуйнбы. Билл дайийна джумле гьаIшде мисалылхъа сабкIыл. Билал гьам философ, гьам динэгьлий, гьам хизанна саIгьыIб, гьам хивна дойикана дих ыхьа.
ХХ асырни 20 сенбышее манкъвее джуни хьунащейка Эмнетиква саджигее хааъад Исламни диныкен ацIаал' гьелен, Кьуръан къагьас хаIбхъааъан кIылин мактаб (мадраса) ачмышау. Гадебышда десте джурайба вухьа, ичершина десте джурайба. Манбышисахъа Исламни динни гьаIкIеедын ацIаал', аIрабни мизел' язы окIанас, хъаIдхъас хаIбхъувхьес менни хиваршенчеб джегьилер абайли вухьа
Коршбышди шенкийни джегьилерше хаIдын иштырак ХаIбни Ватанни даIвъээ, кIанал гьивийкIаранкъаI гьау. Манбышин сабарабы даIвъээнче хъабыйнбы, сабарабы душманни гуллейке гьабтIуйнбы. Батмышеебхьайнбыб вухьайнбы. Анджах манбышди гыргынкъун добы шакIле ацIа деш, манчихъа гора ши ойкIан деш. Коршбышди джамаъаIтыс ши хааиш гьаъа , джокIле хивни гьаIкее ацIан маIълумат шасхъа, «НУР» кIазетни редакциехъа оIтиреъэ.
ХаIдын иштырак, заIгьматбы коршбышее Совет гьоIкуматын хивын тассурыфат къалхымышаъанкъа къадже. Манбышин сабарабы мукафатбышис, орденбышис, грамотабышис лайикьавъу.
Хивын до маъаIллимарше Магьмуд ДжуIмаеве, ЫIса АIбдуллаеве, АIгьмад Давудове гьалед ахты хъау.
Къийна Корше дагъайдни сыныфбышин мактаб мейид водун.
Мани хивын ушахар йыIкьнекин мактаб таамаъас Джинээхъа авайкIан. ГьаIшдеб коршбышихъаб югун маъаlллимар Небий маъаIллим, ЫIсмаыл' маъаIллим, Шавкат маъаIллим, Шамавий маъаIллим вобунбы. Манбы хивын даягъ водун.
Коршбышихъаб югун устадар, экономистар, дохтурар, инженерар, маъаIллимар гьамаше вухьа, гьамыб вобунбы.
ГьаIшде хив сейракувхьана. Джегьилер мааъаб ешемишивхьес аахва деш. Хивее, пропискайка, гьаIшде 63-70 инсан ешемишехьи ворна. Шас садджу иням гьаъас ыккан, Коршни хивын ишых кIядхъаIс деш ва хив веранувхьес деш.

Яндекс.Метрика
We use cookies to improve our website. Cookies used for the essential operation of this site have already been set. For more information visit our Cookie policy. I accept cookies from this site. Agree