Дагъыстан сувабынан джад деш, гьамыд сувабымееган мизяарнан республика водун. Дагъыстанын мизяар къайийхьаб вобна, амма гьиняаъаб ваIшни мизаршил’ ющенааъан инасан ешемишеебаххьи вобунбы. Гьаарна мизиб, хаIбни халийн са накьыш водун. Дагъыстанее мизяар хаIдда ыхьейид, миллетбышин хасиятбы, фыкырбы, аIдатбы сана-санчиква мугIубатыква алликкы водунбы. Йишда девлет – йишда садибыйвалла вобна. Йишин мизяарыд, Аллагье шасхъа хъувойн аманат водун. Ватан дареенанкъаI, миллетни мизяарше, таарыхын ши саджигеехъа савъу. Шас йикел’ водунбы йишди таарыхе йыIкьнекни ва гьаIшдийни асырбыее ыхьайн гьаIдисабы ва душманыкван вурушбы. Ман хъооIни архайлхъа саламаттда хъелес ыккан, дешхье хаIдни дюнйени миллетбышди уммане ши батмишивхьа ааIсынбы.
Доюквани дагъыстанни шааире Р. Гьамзатове увгьой: «Агар закIле ацIахьее, къийхъа йизда миз хъивкIасда, зы къийна хъикIас гьазирра ворна». Мани джуваббышихъаб кIорана маIънаа вобна ва манбы къайиххьыйни ва къаммышхьайни имсанаршини йикIес хаIдын эсер гьаъа.
Дора йишда арха, едина миз лалаъанбышда девхьес.
ЦIаIхна мизиб Дагъыстанни аIршел’на са йицIайгIарана хаIне вобна. Мани мизехъад йиссейн таарых водун. Мана гьар заманайни девырее са язмайни хатIал’ ( албанни, аIрабни, фарсни, латынни , кириллни) обкIун. Ман кар шас йиссейни китаббыше субытаъа. Ал-Низамия медресе ЦIаIхее ишлемишоохьени вахтал’, мааъад цIаIхни мизел’ исламни динни, медицинайни, философинйни, астрономиейни, арфиметикайни, адабиятни ыIлимбышин китаббы одкIун. Манчин сабарабы манзикбыше, ыIлимем марказбыше гьаIшдед хъызахханбы.
ХХ -ъсди асарни 30 сенбыше латынни хаIтыл’ А.Н. Генкое цIаIхни мизез алифба (алфавит) одкIун. Мани сенбышее ааIлим С. АI. Джафарове дагъайдни сыныфбышмсын китаббы одкIун. ЦIаIхбы ешемишшохьани хиваршини мактаббыше едина миз аIлгъаа гибыгъвл. Анджах, мани вергъен иших хыллийн ыхьа деш. ОIгеехъа тезе гымыл’бы хъады. Алфавитбы кириллицайлхъа 1938 сен алгъаумее, Дагъыстан ешемишоохьени цIаIхбышди мактаббышее урусни мизелхъа илгъебчIу, Азербайджаныл’ ешемишоохьен цIаIхбы тюркни мизелхъа.
ХХ асырни аIхреени сенбыше Совет гьоIкумат дагъылмишхьайле хъийгъа, йишин миллет сана-санкъике, архайле -архайлхъа аIкьана хъехьи гидгъыл.
Миллетна миз’ гьувваджесдимее ва мана адабиятни къайдалхъа хъавъу артымишааъасдимее Дагъыстан ешемишоохьени ааIлимарше Гьарун Ибрагьимовейий , Небий ЫIсаеве цIаIхни мизес кириллни хатIыл’ алфавит одкIун. Дагъыстанни девлет педагожи институте ва Дербентни педагожи училище цIаIхни мизекен ва адабиятыкен маъаIллимар гьазирааъа гибгъыл. Манчиква барабарда Дагъыстанни педагожи ыIлим ахтармишааъани институте дагъайдни сыныфбышисын китаббы, программабы, пособиябы гьазираъа гибгъыл. Сабара вахтыле цIаIхни мизел’ халкьын «Нур» кIазет чапаъа гидгъыл. Мактаббышее цIаIхни мизелин дарсбы гьели гибгъыл. Дагъыстанни радиое цIаIхни мизелин верлишбы ачмышхьа. Гойне ГТРК «Дагъыстан», сабара сенбышиле РГВК «Дагъыстан» телеканалбышиле цIаIхни мизелин верлишбы гьагва гидгъыл. Фольклорный ва макьамбышда десте ачухавъу, ушахаршина журнал «Лачин» чапыке хъыIгъаа гибгъыл.. ЦIаIхбышди шааирарше, язычерше едини мизел’ художественны адабиятын китаббы чапыке къайиккы. Мани сардан эн хаIдын гьихъан атдым йишди миллетни адабиятын гьаъы. ОкIанна миз’ яратмишивхьайле хъийгъа, ши аIшукаршини ющебышиле классик адабиятылхъа гьибхьыр. Къийна цIаIхни мизел’ ва урусни, медни дагъыстанни мизаршилхъа сакIалайн цIаIхбышди шааираршин китаббы чIакIни киттабханабышее водунбы. Йишди шааираршин ва язычершин асарбы Къузайл’ни Кавказни ва Россиейни миллетбышди адабиятни антологиебышеехъа эчIу .
Адабиятыква барабарба йишда цIаIхни мизел’на журналистиква артымишоохьи гибгъыл. Чапни ва электрон СМИ -ди журналистарше едини мизел’ марахыкван, таарыхыс ахвасан макьалебы, репортажбы, теле-радио верлишбы гьазираъа. Манбышди гьаIракатбышиква сенис миллетни мизеква, адабиятыква, таарыхыква багъылданан конкурсбы, проектбы, маджлисбы джурабаджур майданбышил’ алгъайгье..
15 сенни аIрее Дагъыстанни девлет университете 60-70 цIаIхни мизекен, адабиятыкен, таарыхыкен санаъаIткар гьазиравъу.
Астарханни шагьаре ешемишоохьени цIаIхбыше «Нур» кIазетни мислягьаIтбышиква эхьалийн мактаь ачмишаъы. Мааъаб цIаIхни мизен ва адабиятыкен онлайн формайл дарсбы ыккекка. Манбышис лазымын китаббы редакциейн вахтал’ гьихьараъанбы.
Гьайни дёлесийвале Дагъыстанни хъаIдхъийни ва ыIлимни министерствайн, гьоIкуматын хъаIдхъийн тезе оIл’чибы гозетяъан дагъайдни сыныфбфшисын китаббы къекка гибгъыл. Манчин сабарабы чапаъы, мактаббышеехъа оIтираъа гибгъыл вобунбы.
ОIмишхьайни сенбышее цIаIхни мизени ва адабитни маъалIлимаршина дараджа ахтыхъааъан курсбы алгъавгьу.
Ман мизеква алаакьан усулбы къайдалхъа хъаляъасдимее, адабиятни мизехъад Свод ыхьес ыккан, йаIъни ойкIанни , ющенаъанани мизен кьаанун.
Манчина аIсас метлеб мана вобна, ойкIанан, хъаIдаххъан, ющенаъан къайдабы гыргынкъумбы са ихьес. Агар ши манбы гозетеъэ, манке мизиб артымишивхьесда ва гыргынкъус къаммишоохьена мана вухьес.
Агар йыIкьалхъа савкIу иляаке, 1990 – 2026 себышее миллетна миз, адабият, таарых гьуваджесдимее хаIдда хайирыкван заIгьматбы гьаъы ва ишбы къадже.
ГьаIшде замаана бадалувхьана. Месала вобна: «Балугъен кIоран джига дерйагьее тIаIбалаъа, инсане ешайиш гьаъасын югун джигава. АIхреени вахтал’ инсанар хиваршеенче гёбтул, дюзилхъа, шагьарбышеехъа кочмишивхьа аIлгьаа вобунбы. Манчина сабааб гыргынкъукIе ваацIана. Медни миллетбышилхъа аливкумее, едина миз аIреенче аIл’гьаа гивийгъал. Югданий ихьес, агар йишин миллет саджигее ешемишехьи ыхьайнхьий. Манке джони аIрайл’ едини мизел’ний ющенааъас.
Мани сардан лап дпгъамна вазият Азербайджан ешемишоохьени цIаIхбышихъаб вобна. Статистикайхъа гора 65 — 70 фааиз цIаIхбы АIранее ешемишоохьи вобунбы. Анджах миллет гьуваджен ихьиярбы манбышихъад дешинбы. Зы медни оIлкайни ишбышеехъа деш къарышмишехьи, амма зас мани сардан йишин миллет хъыкканан. Маъаб ешемишехьени цIаIахни миллетыхъад не мактаббыше едини мизелин дарсбы гьувой, не теле-радио верлишбы, не джон хусусы кIазет, журнал, медын джамаIътын ихтиярбы гозетяъан ташкилатбы дешинбы. Къурмишаъасыд гьайсар деш. Хаани аIрайд’джаб сана-санкъука азербайджанни мизел’ ющенааъа. АIхрее обкIунна дагъамийвалла Дагъыстанейиб вобна.
КъоIдъэсда, эн хаIбна дагъамийвалла, йишди фыкырбышиква, мааъаб ешемишоохьен цIаIхбы джолеб алхъа цIаIхна адабиятна миз латынни хатIылхъа бадалавъуй. Ман хаIдын саIгьф водун. Тахсир шавун ыхьай ацIа деш, амма мана хъобкуна йаIхъ дешобна. Манчин аIхир шакIле миллет кьоIна хъаъы ва сана-санкъуни аIре ледж адчее хъооджи.
КьоIдле язынан, кьобле алфавитнан миллет эхьен дешки. Ши «экIни чIикIайле» ивийквар вобунбы. Зас ыкканан йишди миллетыхъаб сам миз, са тарых, са маданият, са адабияит, са аIдатбы ыхьай. Ши са эбан миллет водун. Сана-санкъвее ши авхъее, шавукеджаб йишди аIреехъа чуй кIяхас вааIас деш. Манчиле оойиб фыкырамишивхьес вуккан ва нягьаIдый гьоIкуматни кьаанунбышиква йишди миллетын ихтиярбы гьам Россияйл’ (Дагъыстанее), гьам Азербайджан гьуваджес. Эн писин кар ман водун, джуни, джени хайирни меега, миллет масса гьувой.
Йишди увгьойква, къийнийна яратмишивхьана вазият назарее авхъу, йишди ишин къулай ва сент’ бадалаъас аIхасын. Агар йишди едяарше гьувына шас няк гьалалба вухьесдимее, ши миллет, миз’, Ватан гьуваджес ыккан. Эн ваджибна дагъамийвалла мизеква багълыбанана вобна. Шаке садджу мислягьаIтбы мани карее гьелес аIхас, кьабыляъый ва къабыл’гьидяъый миллетна иш.
ЦIаIха миз’ Россияйл’ ва Азербайджаныл’ гьувааджесдиме, гьайин мислягьаIтбы гьелес эхьи :
— миз са графикайл’ (хатIыл’) оокIанас лазымба вобна.
— хааъаб гыргынбы сана-санкъуква едини мизел’ ющенаъас лазымба.;
— мактаббышее, ва сабара гуманитар ааIли мактаббышее едини мизелин дарсбы чини къайдайл’ илгъеIес ыккан, мани дарсыкена интагьам алебтIас вуккан;
— хурни ушахаршиква, джегьилершиква манчини гьаIкIее тербие гьелена гаф гьааъас вуккан.;
-миллетыква алаакьани къуллухылхъва, едина миз’ ваацIана эл’чий сечмишаъас ыккан;
— едини мизел’ чапыке къеккана китаббы, кIазетбы, журналбы окIанас ва хъаIдхъас ыккан. Сенис джегьилершини аIрее едини мизеква багълыданан конкурсбы, маджлисбы, олипиадабы алгъагьас лазымда водунбы. Югун натийджабы гьагвани джегьилершис мукафатбы, пайбы гьувее, манбышин мизелхъан гьавас гьалед гуджлемишхьесын:
— едини мизел’ ойкIанни шааираршис, язычершис, телябабышис , ааIлимаршис, артистаршис, журналистарши хыл’ авхъас вуккан;
— гьаIшде шахъад хаIдда имканбы водунбы. Интернетыд хайирыс ишлемишаъас гьаIшде эхьен. Манченче онлайн форматыква медни шагьарбышее, оIлкабышил’ ешемишоохьени ушахаршис, джегьилершис дарсбы гьелес эхьи. Гьаманиджад къайдайл’, едини мизелин кIазет, журнал, китаббы шаке йишди миллетылхъа гьихьараъас аIхасын. МаIгьдын къулайид шахъад водун;
— едини ва урусни мизелин джурабаджур лугъатбы гьазираъас ыккан ва медынбы дидактик пособиябы гьазираъы. Мактаббышеехъа еймишаъас ихьесынбы. Агар ман мислягьаIтбы фыкрее аххъы быкыреъэ, манке ши бар алебтIасда.
Ши йишда макьаале джуваббышиква таамаъас вуккан:
Наш хъихьеджин-
Ватанни дердее идяхванкъус!
АIйиб ихьеджин-
— Едина миз’ дяаацIанкъус!
Гунагь вухьеджин —
Халкь масса гьеленкъус!
Гёбхъуна няк гьаIрамувхьеджин-
— Ед’ кIлийханайнкъус!
