Гьар сен октябрьни вузани кьоIдъэсди уIл'джумее Россиейл' хивни тасарруфатни ишчершин йигъ алгъайгьи. Къийнийни йигъыл' хивни тасарруфатын оIлкайни экономике кьомана джига авхъаахъа. Правительствайн мана отрасль гьуваджесдимее ва гьаIракатейхъа хъаляаъасдиме хазнейнче манчини инкишафыс хаIдын кумаг кьекка, Къайиккыйн кумаг джураба-джура программабы ва проектбы ишилхъа адчесдимее ишлемишаъа. Манчихъа ил'дяакы, гьаIшде хивни тассарруфатын къеккан малбы аIгьалийс сакIы кIыл'да водонбы. Манбы оIлкайс кьийхьар деш. Геллесди вахтал' манбы хаариджейнче илещи.

ГьаIкIедад, къийнийни йигъыл' хивни тасарруфатыка багълыда хаIдда гьал гьидяуйн мисалабы водонбы. Масалан, няъасый хаIдда эзасын торпахбынани Россиейхъад маIгьсулбышда кеситийвалла? Мысилхъамене магьаIд ихьес? ХаIм-йигъна ишлемишоохьени механизатораршин, дояркIабышин, чобанаршин, агрономаршин маъаIшбы кIыл'да? МаIгьдын суалбы хаIдда гьелес эйхьи. Къийна ши чалышмишувхьесынбы манчини сабаранчис джаваббы тIабалаъас.
ХаIдын зарал хивни тасарруфатыс Совет гьокуIмат дагъылмышехьенкъаI хъетIу. СССР-ни оIлкайн сенбышика сауйн малкъара, эзан торпахбы, техника ийесси дена аху. Тасарруфатбы дагъылмишаъас мани вахтал' оIлкее гидгъылни перестройкайныд гьуво.
Сабара сенбышди аIрайл' аазырбышиква кIолхозбыйий совхозбы гьоIкуматни сурале кумаг дехьайхъа гора, дешинбы хьинне дагъылмишхьайнбы. Хиваршее ешемишоохьен инсанар, югун баджарухукан санаъаIткарар, механизаторар, агрономар ва мебын саIнаъаткарар ишдена авху. Чараа къабтIымее, манбыб иш тIабалаъасдимее шагьарбышеехъа кочмишувхьа. Хиваршее садджу кьаIсин пенсиечер, ишбышис карагьидяан инсанар авху. Манбы йишди оIлкайс геед дагъамынбы ыхьа. Эгьес эйхьи, йицIыдле сенна Россиейлхъа хивни тасарруфатын маIгьсулбы медни оIлкабышейнче хъады. Базарбышее, дуканбышее , экIда хараб эхьен, хаариджейнче аллес дехьен никнен маIгьсулбы авайки ыхьа деш. Акка-аккана ивийкыр алверчерше хиваршеенче няк, ва сабара манчика гьаIзирауйн малбы сау, шагьареехъа масса гьелесний адайли. Яранмишувхьана дагъамийвалла аIренче алябтIасва карнани инсанарше кIапIратифбы ачмишау. Манке шагьарбышее, районбышее, хиваршее манбы ишлемишехьи гидгъыл. Хъодкуда увгьое, манчинаб ыIмыр хылийба абкIын деш. ГьокуIматни сурале кумаг дехьайхъа гора, геллесын кIапIратифбы явашхьайнбы.
АIхыреедни сенбышее шакIле хивни тасарруфате хаIдда югни суралхъа адкIынийн бадалхьайбы къеджи. ГьаIшде хивни тасарруфате чалышмишехьена геллесда фермер ворна. Манбыше торпахбы эза, хъийшал, тIымылен, мейвабышин багъбы адаччи, сокIбы гьаъан заводбы аляъа, малкъара гьувааджен фермабы къурмишаъа. Са джувабыка, хивни тасарруфатеехъа гьаIкIеба ишлемишоохьен, джан гёдхьанан инсанар хъабы. Базарбы, дуканбы малыка, маIгьсулбышика гяцIы водонбы. Сен къурахда хъадыйнкъаI, дагъамийвалла цIыцIааъана. Базарбышее гьар каран кьийматбы хаIйбышейхъа илхъечIи. Манке кьийматбышда барабарийвалла гьуваджесдимее, сабара маIгьсулбы шасахъа хаариджейнче адайли.
Дагъыстаныныд геллесын гелир хивни тасарруфатыка багълыда. Къийнийни йигъыл' республикайн хаIдданан аIгьалий хиваршее ешемишехьи. Манбышин гелир хивни тасарруфатыке аслыда. Манбыше кIартифли, сипаа, калам ооза. Мейвабышин багъбы адаччи. Малкъара гьуваджи. Хивни тасарруфатыка багълыданан Дагъыстаныхъад хаIдда инвестициейн проектбы водонбы. Манчин сабарабы къийна ишлемишехьи гидгъыл водонбы.
ГьаIшде тасарруфатбышикIле СПК-бы эйгьи. Фермерарше кредитбы алятIу, чини вахтал' чIиебы эзанбы, хъийшаланбы. Малкъара ейлагъбышеехъа хъадайли, хъиккекка. СПК-бышихъад маIгьдын гьаракат дешин. ГьоIкуматыке кумаг дехьее, чини вахтал' дотациебы гьидидхьырее, манбышике гьичудджад гьаъас ахаIс деш. Геллесди вахтал' чIиебы идезы ахва, чини вахтал' давараршин коч деш гьаъа. ГьоIкуматни сурале мани ишбышис къайиккыйн пылбы чини вахтал' гьийхьар деш.
Са вахтал' Рутул районын тасарруфатбы республикее энки доюканбыний. Манбышихъад хьиннена девлет шавухъаджаб дешдий. Дешди джигее гьар кIолхозе 50-60 инсанний ишлемишехьи. Манчиле савагьийда манбышихъад хаIдын дамазлыгъбыний. Мааъад 10 000 авадкьырыйн даварар, 200-300 чавраний воохьена. Манчиле гъайре Бабаюртни зонайл' хаIдда эзан джигабыний. Гьар сен цывлихъа манче болун маIгьсулний саъан. ГьоIкуматын пIлан хъуво, гьеххада ахуйн маIгьсул мааъад ишлемишувхьайни механизатораршис, шофераршис, къаравул'чершисний битIалаъан. Къийна тасарруфатбышин малкъара нимеехье кIыл'хъыхьа. Сабаранбыше, эгьес эйхьи, не даварар, нейид чавра гьувааджи деш. ГьаIшде тасарруфатбышее са-кьоIйре инсан ворна ишлемишехьи. Манбышед гьавъуйни ишис сакIы кIылин маъаIш аляатIа.
Тасарруфатбышин къийхъыйн йигъ югда ихьесдимее, хаIбна иш вуккейс вуккан. Шавухъадый торпахбы эзасын гьавас, манбы гедж гьидяу манкъусхъа хъелес ыккан. Шавусый малкъара гьуваджес ыккан, манкъус имканбы гьелес ыккан. Къийна шакIле гьиджооне къеджи? Водун торпахбы СПК-быше не джо эза деш, нейид эзанкъус гьайсар деш. Къышлагъбышеедын торпахбы джони фермераршис деш, мерынкъус хъели. МаIгьуIд мысаджад йишин тасарруфатбы гьихъа ааIл'гьас деш. Къийна манчил алла районни тасарруфатбышее дагъамна вазият яранмишувхьа. Торпахыхъар, малкъарайхъар йесси дехьее, ши къийна нимее чалышмишувхьейиб, хайир дешин. Садджу гьаIракатыкани, баджарухукани инсане тасарруфатбы къелилхъа хъаъас. Манке гьаIкIедад гьар сурал' болвалла вухьес.
Гыргын тасарруфатчер санаъаIтни байрамука табрикааъанбы. Манбышди дагъамни ишил' угъурбы аIрзаъа.