Дюнйейхъаб, табиятыхъаб писда гьаваа воохьена дешки. Анджах инсанар манчиква разёоохьи деш. ПырадананкъаI — серыныйвалла гёгъыйбынанкъаI — къурах, къурахнанкъаI — гёгъыйбы, мыцбынанкъаI — саакитыйвалла, къуIмадананкъаI — мыц аIрзуламишаъа. Гьайин сен мани сардан гёгъыйбышикван ыхьа. Мани гёгъыйбыше, аIсас йишди республике, хаIдын фаляакатбы ады. Хивар, шагьарбышин кучебы батмишхьа; йаIхъбы, йыIгъар хьинен, селерше гьодгъул.

ОIгийл’ маIгьдын гьаIдисабы эхьенкъаI, йишди миллетыхъад манчин оIги ыIхийхаIн аIдатбы ыхьа. ГьаIшде манбы сейракда гьаъа. Исламни диныква маIгьдын карбы гьаъый гьагва дешодунбы. Динэгьлершини увгьойбышиква, ман аIдатбы заостризмеенче хъооIн аIдатбы водунбы. Сабара инсанарше ман аIдатбы диныква алаакьа гьаъа…
Гьайни оIтмишхьайни уIл’джумее гёгъыйбы даянмишхьедженва, маIгьдын а1дат ЦIаIхни хивее гьаъа. Хивын джамаъаIт ( адамера, едар, ушахар) хивни йыIкьнекни майдамахъа сабы. Манбыше «марсбы» гийхьен аIдат алгъавгьу. Манчини гьаIкIеена шас хабар ЦIаIхни клубни директоре Вагиф ГьаIджиеве шас гьуво.
Шас йишди кIазет хъаIдаххъанбышис мани аIдатбышди гьаIкIеедын маIълумат гьелес ыккан, няъас увгьее ман йишди миллетын таарых, фольклор водун.
Гёгъый гьеххъан ва верыгъ, кьуIмаалла гьооххъан аIдатбыд сенийни вахтбышис аидни фольклорейхъа гядакIва.
Гьар цIаIхбышди хивейъад ман аIдатбы са къайдайл’ ыккейка. Манчихъад вариативность (бадалыйваллабы) эйхьи. Анджах мани аIдатбышда маIънаа са вобна. ОIгийл’ ман аIдатбы инамыка гьаъа ыхьа. Манчилхъа гейбна фагьамний джамаъаIтын гьооле.
Верыгъый гёгъый, цIайий хьян, някьвий гьаваа, къуIмааллайий мыкIаалла девхьей, инсан гьини дюнйейл’ ешемишхьес мункум дешда. Анджах манчихъаб чис еттыгъна кьараал’ вуккан. Верыгъ гьаIмаше вухьей, дюнйе хъеххъу-хъецасын, гёгъый гьаIмаше ыхьей, селера-сибабы эйхьи. Гёгъыйн хивара, йыIгъара, йаIхъбы, экынбы абыреле къаъадачче.
Гёгъый гьедаххъан ва верыгъ гьооххъан аIдатбы цIаIхбыше аазыр сенбына гьихъа гьаъа гидгъыл. ГьаIшдед сабара хиваршей манбы мейд водунбы.
Масалан, ДжинаIгъни хивей, дюнйе ал’вахнедженва, зияратылхъа къыIбына чепич (верыгъени рангал’на) вукку гёокIа. Оорункъуке гёгъый даянмишхьедженва хайир доъаI гьоохъа. Мисмин гьавъуйни (зияратыл’ гивкIуйни) чепчен чуру тика-тикана хъаъа. Ман хивни ушахаршис битIалаъа. Нимейга хаIдда пайбы ыхьей, гьаманимейга хаIдда суваб эйхье. Суваббы хаIддананкъаI, верыгъ гьоохъана доъаI ГIынишелхъа зараба гьивийхьар.
ЦIаIхни, Хьойикни, ХыIягъни хиваршей гёгъыйбы даянмишхьедженва пирыл’ «марсыбы» гийхье. КьаIсин къарера гиджараIхийбы алятIу, зияратылхъа гьавайкIан. Мааъаб бухара хъаагьа. Манчилхъа садж гийхье, кIумкIум къабадче. Саджис, къарган аIрд хъадгъу, маххьварабы укьунен хъедже. Манчин эва, кума аIршелхъа айкIан. Сабара къарерше кьалезим, хечIийбы кIяуйн бырджагьаIр хъойхьар. Хъеджуйн маххьварабы садакьайс битIалаъа. БыIрджагьбы зияратылхъа абыйнбыше ойхьан. Зияратни муджавулей гёгъыйбы даянмишхьедженва Кьуръан хъаIбаххъаI. Къарерше эйгьен: «Уджагъыл’ хъеджуйни ва хъодхьурни хорагын эва хаIйбышейхъа хъадкIынмей, чаIмрабы аIраламишхьесынбы ва верыгъ хъигъевчIес».
ОIгийл’ цIаIхбышди хиваршихъад джон оIруш, джон эзан экынбы, джон торпагъбы ыхьа. Манбы джо эзуйни, джо хъийшылни, джо варабы гьауйни, джо гивийхыIрни, джо хъеджуйни гьалални къыкыква доланмишивхьа. Сук, хьытIа, сега, сикIыл’, аIсас идхьун ыхьа. МаIъсул югун, болын, баракайкан, иттун ихьесдимей, манчис къуIмана гьаваа, вахтале-вахталхъа гёгъыйн хьян ыккан. Йишди халкьын хаIдданан эзан экынбы сувани чокакей, навбышей, чирахьбышей водунбы. Дамани, гомани хьянбышиква гыргын экынбы суламишаъас шахъад имканбы дешинбы. Манчихъа гора, цIаIхбышда умуд аIршеле адайлени гёгъыйлхъа воохье. Къурахнани вахтал’, гёгъый гьедаххъан аIдатбыд цIаIхбышихъад водунбы. Масалан, ЦIаIхни хивейад гёгъый гёгъедженва пирейхъа астафайка (кIуркIурука) хьян кIяъа, дамалхъа земземна тIянкI кIябадче.
Мишлешбише – дамасахъа езен къаббы ыккы, манчин хьанебы (кIанбы) къумыка сирмишаъа. Гойне манбы хьинейхъа кIяъа. ХыIягъбыше, миххьейнбыше пираршилхъа незир гийхье. Анджах гьаIшде ман аIдатбы сейракда ишлемишаъа. Арайле манбы кIыл’да-кIыл’да аIлгьаа водунбы.
Зы гьувойн аIдатбышин маIълумат мехвыка тасдикьаъас эйхье: Са адамийхъарый хьунащейхъар кьоIйре йишбы вухьа. Манбы чIакIы хъейбхьамей, адамершис гьавайкIан. СанкъыIни адамийн санаъаIт биринз оозуй вухьа. Шенисанкъун – саманын карпыч гядхый. Са сен арайле даватбы гьауйн адкIынмей, кьаIсда гьинбы ёхламишаъас гьайкIан. Мигьманийваллабы одхьун йишбышаанкъаI, гьина аIвхъуна хаахъа сийкIал. Хьунащей йишбышиди гьаIкIее хъидгIынбы гьаъа. КьаIсинкъвее джаваб хъели: «Хьунаще, гьайни сен йишди езнебышди санкъве, «кьацабы» къаатIасынбы». Няъас? – хьунащей хъийгIан.
— Агар гёгъыйбы ыхьей, хааIрни йищена адамий байхьес. Манкъвее югун биринзин маIъсул алятIас. Агар верыгъ вухьей, кIыл’ни йищени адамей хаIдда саманын карпыч гядхас.
Нейисе, гьайни сен манбышда са байхьесда, са зайхьесда.
Гьасре йишди сувабышил’ гьаIмаше барабарда верыгъый гёгъый ихьеджен. Гыргынбы байивхьеджен, йишин душманарыб зайивхьеджен!