Гьар мизяаршихъад лугъадбы, легьджебы эхьи. Анджах адабиятна миз’ са воохьи. Мани мизел’ китаббы, журналбы, кIазетбы, кагъызбы ойкIан ва мани мизел’ теле-радио верлишбы ыкккека, шечIбы хъаIдаххъа, маIънийбы гьаъа. Адабиятна миз гыргыни джамаъаIтыс къаммишивхьес вуккан ва мани мизел’ юшенааъас вуккан.

Адабиятни мизехъад чин хъодкуда окIанас (орфографиейс) ва хъобкуба юшенааъс (орфоэпиейс ) хаIбхъааъан къайдабы ихьес ыккан. Манчиле гъайре, оокIанни мизехъад ишаарабы ( пунктуациейн) гийхьен къайдабы водунбы. Мани къайдабышикIле Сводвад эйгьен. Мани къайдабыше миллетна адабиятна миз’ гьаIракатеехъа абадчи ва къулайлхъа хъаваляаъа.
ЦIаIхна адабиятна миз къурмишивхьайн 35 сен быкырхьа. Мани мизел’ мактаббышисын китаббы, лугъатбы, пособиябы одкIун. КIазетбы, журналбы къекка водунбы. ГьаIшде вахт хъабына, са кьаанунехъа саъасда. Гыргыни , едини мизени сардан къеджени ишбышее мизен къайдабы гьуваджес ыккан ва манбы гыргынкъус уйгъунынбы ихьес ыккан. Ненайий кьабыляъани къайдабышиква мислягьаIтеехъа хъыIдяа, манкъвее джуна хъобкувалла субытааъас вукканна ыIлимни макьаалейква.
Декабрьни 14-чил’, «Нур» кIазетни редакциее цIаIхни адабиятни мизени орфографиейни , орфоэпиейни ва пунктуациейни къайдабышис къабсырна маджлис илгъевчIу. Манчиле гъайре, мани маджлисее мактабни шыгыртаршис окIанасди китаббышисын авторар меб тезел’банба сечмишавъу.
Маджлисее иштырак ааIлимарше, ыIлимни ишчерше, шааирарше, язычерше , чапни ва электрон СМИ-ди журналистарше гьаъы.
Маджлис «Нур» кIазетни шоIъбайни редакторе, хааIрни ыIлимни ишчее Кьурбан Омаханове ачухавъу. Манкъве маджлисеехъа сабыйн инсанар темайква танышавъу. Джуни чыхышее увгьойн: «… Къийнийни йигъыл’ шахъад цIаIхни мизеке одкIунийн кьоIдле орфографиейний, орфоэпиейни къайдабышин Свод водун. Манчин са профессор Гь. Х. Ибрагьимовейий хааIрни ыIлимни ишчее Кь.З. Омаханове одкIун. КьоIдъэсын доцент Н.Гь. ЫIсаевейий доцент З.Н. ЫIсаевае къурмишаъы. Манчини аIрее хаIдын тафавутбы дешинбы. ЦIеддыйни Своде орфографиейн, орфоэпиейн, пунктуациейн къайдабы илякка водунбы. КьоIдъэсынчее садджу орфографиейнбы джад. ЦIеддыйнчее языйн, мизен терминбы цIаIхни мизел’ гьели водунбы, КьоIдъэсынчее – урусни мизел’. КьоIнисана Сводбышее гьар авторарше джони хивни легьджебышин сабара джуваббы ишлемишаъа. Манчиле гъайре хаIдда техник саIгьвбы хъызахха. КьоIйидсана Свод диххъатыква хъаIдхъас ыккан ва ман саIгьвбы хъодкухъаъас ыккан. Йишди увгьойква, мизехъад са Свод ихьес ыккан. Манчихъа гора , манбы аликкаъы са хъодкуйн, быкырхьайн садибын Свод ихьес ыккан. Гыргыни миллетбышди мизяаршихъад са Свод водун. Манчини соавторстве кьоIидсана Свод одкIунийн авторар гьавассарас….» .
Кь. Омахановни чыхышиле хъийгъа, гьар маджлисни иштыракче джун фыкырбы увгьо.
«Нур» кIазетни хааIрни редакторе Байрам АIбдуллаеве увгьойн : « ….. Ши адабиятни мизес ааIлим Гьарун Ибрагьимове къурмишаыйн Свод алетIас ыккан, няъас увгьее гыргын цIаIхни мизеква багъладанани ишбышис манкъвее языйн диб гиххьы. Китаббы манкъвее одкIун, лугъатбы манкъвее гьазираъы, кIазетни кьома мана илёрзул’. Анджах сабара карбы гьаIшдийни вахтас сакIы хъаъас эйхьи. Манче дешин одкIунийн къайдабы адчес манчеехъа эхьи…..».
Филологиейни ыIлимни ааIлиме МаIгьаммад МаIгьаррамове джуни чыхыше увгьойн : « Зы гьалекийс мани Сводбышиква танышра дешорна. КьоIйид сана Свод зы хъаIдхъаIсын. Манчиле хъийгъа , зы йизда кьиймат гьевлес. Анджах ман орфографиейн къайдабы одкIунийн ааIлимар закIле ваацIанбы. КьоIйирсана мизен устадар вобунбы. Зынар Кь. Омахановни мислягьаIтеехъа хъооIна.
«Нур» кIазетни джавабдар каатибе Камил’ Шамхалове увгьойн: «ГьаIкIедад къийна йишди гьайняхъа сабыйнбышди ва цIаIхни мизел’ ооъаб ишлемишоохьени маъаIллимаршини, шааираршини, ааIлимаршини, чапни ва электрон СМИ-ди журналистаршини хылеъад ман мислягьаIтеехъа хъабы тасдикьаъыйн оокIанни ва юшенааъани мизен къайдабы ихьес ыккан. Къийна хаIбна дагъамийвалла тезеда юшенеехъа эчIуйни дагъамни джуваббыше; сиясатыква, экономикайква , спортыква, сагъламыйваликва багълыданани джуваббыше гьааъа. Ши чалышмишивхьес вуккананбы, аIхани джигее , манбы хъодкуда едини мизелхъа сакIалаъы , лугъатбышеехъа адчес. Мани сардан, йишди журналистаршини , шааираршини, маъаIллимаршини аIрайлид тафавутбы водунбы. Гьаарункъве джуке нягьаIдый окIанас ваяхуд эгьес аIха , гьамаIгьдыд гьаъан. Гьаарункъве вудж хъоркурава эйгьи. Манчихъа гора , ши Свод кьабыляъассе гьихъа , гыргын дагъамийвал’бы садибда гьаIллаъас ыккан…»
ЦIаIхни мизелин теле-радио верлишбы ыккеккани мухбире Гул’нара Керимовае джени чыхышее увгьойн: « …Зынар шока мислягьаIтеехъа хъоонаI. Къийна гыргынкъуни истолни ооъад гьам едини мизен къайдабы ва лугъатбы ихьес ыккан. Йизын гыл’мецIын лугъад водун, анджах зы чалышмишеехьена верлишбы адабиятни мизел’ ыккейс. Шас эфирее кIылба вахт гьооли. Йишда мураад вобна джитIани вахтни манзил’ни аIрее, иляаканбышилхъа ва кIырыгяххъанбышилхъа хъобкуна хабар гьивхьаравъуй. ШакIле ацIан, къийна хаIдданан йишин миллет джони аIрайл’ урусни ва азербайджанни мизел’ йишонаъа. Сасса вахтал’ ши маджбырба воохьи, сасса сиясат, экономик ва медын терминбы урусни мизел’ эгьес. Ши едини мизени гьаIкIеедын тербие, ацIаал’бы хаанче гьели гивгъалас вуккан. Мизен ватанпарасар гыргынбы вухьес вуккан. Манчиква багълыданан проектбы, конкурсбы алгъагьас ыккан. Зынар гьаманчина терафкар ворна, едина миз’ са усылылхъа абчийна…»
ЦIаIхни мизел’ни ушахаршини журнал «Лачынни» мухбире Шефига Бабаевае сабыйнбы джо вуккеккани ишиква танышавъу ва растына хъадайлен мизеква багълыданан дагъамийваллабы ашкараъы. МанкъыIни увгьойква, къийна журналее , кIазетее , адабиятни китаббышее, мактабни китаббышее хаIдын тафавутбы хъызахха. Гьаарункъве джус нягьаIдый ыккан, нягьаIдый къийххьи, джуни лугъадыл’, легьджейл’ ойкIанан. МаIгьад ихьес ыккан деш. Адабиятна миз, язы гыргынанкъаI са ихьес ыккан. Инам гьаъан, мани Сводын мизен усулбы, къайдабы хъодкуни къайдалхъа хъаляъасынбы…»
Ман суал илякканкъаI, джон мислягьаIбы РГВК-ни, цIаIхни мизелин верлишбы ыккеккани журналисте Бейдуллагь Ибрагьимове, «Нур» кIазетни журналистарше Халида АIшураIлиевае, Наргиз Гьамзаевае увгьо.
Гыргынкъуни чыхышбышихъа кIырыгяххъыйле хъийгъа, мислягьаIтеехъа хъабыйнбы : Сводбы диххъатыква хъаIдхъас, гьаарункъве джун фыкырбы одкIунийка эгьес, кьоIни Сводыке са хъаъас ва ман кьабыляъас.

Маджлисее иляккан кьоIдъэсын суал, мактабни дагъайдни сыныфбышис гьазираъани цIаIхни мизени ва адабиятни китаббышиква багълыданан ыхьа.
Манчини гьаIкIеедын чыхыш гьаъанкъаI, Кь. Омаханове увгьойн:
« Къийна эн хаIбна йишди мактаббышеена дагъамийвалла цIаIхни мизен ва адабиятын китаббы дехьай вобна. Мана садджу мактабнаджаб деш дагъамийвалла , мана йишди миллетна дагъамийвалла вобна. Едини мизелин китаббы дена, манчикен дарсбы гьелен маъаIллимар дена, шаке адабиятна цIаIхна миз’ гьуваадженс вааIхас деш. Адабият миз дешин миллет дюнйейни уммане батмишхьа ааIсын. Гыргын мизеква, адабиятыква, маданиятыква, журналистикайква ыккеккан ишбы алифбайни китабыле гийгъал. Ман гыргынчин диб водун. Къийна йишди мактаббышее сейракда ахуйн, хъицIырыйн, йиссейн китаббы хъызахха. Манчикаб ишлемишивхьес гьаIшдийни гьоIкуматни хъаIдхъийни тIабалбыше иджааза гьели деш. 2010 с. манчиква алаакьан ГьоIкуматын хъаIдхъийн стандартбы (ГОСТ). Россиейни просвещениейни министерствайни мислягьаIтыква тезе китаббы гьазираъа гибгъыл. Мани сиягьеехъа цIаIхни мизекен ва адабиятыкен китаббыд гядкIу. Манке ши китаббы гьазираъасди автораршина десте къурмишаъву. Манчиква барабарба программабы урусни мизел’ ва цIаIхни мизел’ гьазираъы. Манчин экспертизабы алгъавгьуйле хъийгъа , шас иджааза гьувойн китаббы ойкIан гивгъалас. Гьел’бедти, мани 15 сенни аIрее ши хаIдданани дагъамийвал’бышиква растына хъабы.
Мактабысын китаббы одкIуний вахарийна иш дешобна. Манбы гьазираъасдимее шахъаб югун ааIлимар, методистар, психологар, дарсбы гьелен маъаIллимар, редакторар, корректорар , шааирар, язычера, художникар вуккан. Гьел’бедти ши манчис гьазирба вухьа деш. Китаббы чапыс гьазираыйле хъийгъа , манчис йаIхъ гьевлес вукканан къуллухчера вуккан. Хьебыдъэсыд, китаббышиле ооъаб ишлемишоохьени инсанаршини заIгьматыс лайикьын гонорар гьелес ыккан. Маныд гьелена ыхьа деш. Манчихъа ил’дяакы, ДР-ни хъаIдхъийни ва ыIлимни министерствайни харджийква, йишди заIгьматбышиква, журналистаршини , джамаъаIтчершини, РФ-ни депутатаршини, РФ-ни сенатораршини кумагбышиква гьайни сен китаббы «Алифба», « Адабиятын хъаIдхъий», 2 сыныф, «ЦIаIхна миз», 3 сыныф къайиккас аIхийнбы. Анджах шенса китаббышисын хылен одкIунийбы вахтал’ гьазираъас авторар усул девхьайнбы. Манчихъа гора, ши гьаIшде ман китаббы окIанасын автораршин сиягьий бадалаъасын. Манчихъа гора, зы шоке хааишаъан , мани ишна мислягьаIт гьааъас.
Хил’дже гафбы гьаыйле хъийгъа, хъабыйнбы мислягьаIтеехъа :
ЦIаIхна миз. 2 сыныф — Авт. Н. Гь. Ысаев, З.Н. ЫIсаева, Г. Кь. Асланова, ред. Бабаев Ю. И., кор. ЫIмранова М. Э.
Адабиятын хъаIдхъий, 3 сыныф – Авт. Б. С. Абдуллаев, Ш. Р. Бабаева, Ю.И. Бабаев, М.Д. Ибрагьимова, ред. Шамхалов К. Н. , кор. Х. АIшураIлива.
ЦIаIхна миз, 4 сыныф, — Авт. Ш. Къоджаева , М. Дж МаIгьаррамов, К. З. Омаханов, ред.- Г.К. Асланова, кор. Н.В. Гамзаева,
Ажабиятын хъаIдхъий, 4 сыныф, Авт.- В. М. Гьамзаев, К. Н. Шамхалов, Г. Д. Керимова. ред. Кь.З. Омаханов, кор. Б. Ибрагьимов.
2026 сенни сентябрьни вузани кьома манбыше хылен языбы А.А. Тахо-Годийни дойил’ни ДНИИП-хъа цIеддыйни экспертизайс хъелес ыккан.
Вахтал’ иш быкырдявъуйн авторар , авторственче авкIанаъасынбы.
Гыргынкъус угъурбы аIрзуламишаъа. Дора са хайирысда иш аIхреехъаме быкырааъас !