ХаIббанани цIаIхбыше даватбы къыIлина гьаъа. Мани вузаршее басабас эхьи. ГьаIмагьдын фыкырбы хъадайли, сенихъаб мебна вахт не медын даватбы гьаъан вузар дешинбы. АIхреени ёкьни- хьони сенни аIрее МаIгьачкъала цIаIхбышди даватбышди марказылхъа сабкIыл. Духайс, йищес даватбы гьааъасдимее медни шагьарбышеенче, районбышеенче, хиваршеенче МагIьачкъалехъа хъабайли. МаIгьад йишди миллетыхъад дешин тезе аIдатбы адайли. Югда манбы ыхьай, писда манбы ыхьай, йишин хъаIдаххъанбы , шу кьиймат гьевле. Зы йиссеени даватбышди аIдатбышеехъа сафарий гьааъас ва йизын фыкырбы авуд окIанас.
Гьар деккина, едина мураад вобна джон ушах, джони сагъвалее, эвлемитшаъый, хав-уджагъна гьаый. Мани шадни йигъыс инсанар сенбына гьазироохьи. Сабара вахтна гьихъа ыхьайни даватбышди тамашейхъа илякканкъаI, хаIдын бадалхьайбы закIле къадже. Даватбышее иштракъанаи, мыкIар гьаъани инсанаршин сифатбы , гьаIракатбы, аляуйн палтар гьаIшдийни даватбышике кьат-кьатна джурахьи вод. Йиссейни даватбышихъа илякканкъаI, инсанаршина йикIеенчена шадвалла къооджи. ГьаIкIебаб манбыше даватбышди ессибышиква даватбы ярашугъеехъа адаччи. ГьекIвани зурнайн, гьаъани мыкIарше джанеехъа гьаIкIен эсер гьели, садджу югун фыкырбы хъадайли. ОIгийл' гыргынкъун даватбы са къайдайл' илгъечIи ыхьа. Варрыйий касиб ыхьа деш. Суфраныл' гыргынбы бабабарба вухьа. Фырсааъана ва оIгунмишехьена инсан ыхьа деш.
ЦIаIхбышдед гьаммаше джони баба-дидершин аIдатбы гьуваджи ыхьа. Гьел'бедти, манчини аIрее даватбышин аIдатбыд ыхьа. Геллесди цIаIхбышди хиваршее акаран даватбышин аIдатбы ыхьа. Сабара бадалын аIдатбыд ыхьайнбы.
Даватбышин аIдатбы эл'чивалиле гийгъал ыхьа. Агар ичийнайий гадейна, деккинайий едина раазивалла хъабее мана нишанламишэъэнаний. Мани йигъыке джегьилерше джо аIдабыкваний джамаъаIтее вуккекка. Сабара вахтале даватбы гьаъана вахт хъабайли. Даватбышисда гьазирыйвалла гогьар-гьамбазаршини кумагыква гивийгъал. Гёххьанасын ярма гьазираъа, гятIасын малкъара бакIеенче хъадайли. Хаани ессибыше истагъысда бохче илёщи. Базареенче даватбышее охьанасын кар илещи. Даватбы гигъалассе гьихъа , мислягьаIтыс дёлесин инсанар хъоотIал ва мааъаб гьаарункъулхъан тапширыгъбы гийххьи : сабаранбыше абыйн мигьманар къаршламишааъа, манбышис охьанасын кар гийххьи, маIърака вухьесын майдам гьазираъа; едарше гыней тандуре хъеджи; адерше къанд гядахха; ушахарше симаварбы хъооххьараъа, ичерше хайбы саъа ва манбыше хорагбы хъойхьарни едаршис кумагбы гьаъа.
Даватбы гидгъылни йигъыке цымайн утагъ къоншибышааIнкъа хъаъа ыхьа. Маахъа цымайн достар ва манкъун янчера сабайли вухьа. Янчершихъад (базбакьаларшихъад) джон аIдатыква багълыданан борджбы ыхьа. Манбышда метлеб вухьана цыма гьазираъый, бегисахъа саламыс абыйн инсанар къаршламишавъуй ва мана къорамишауй. Масалан, ЦIаIхни хивни даватбышее бегихъар хьебыйре янчий ыхьа: хааIрна базбакьал, кIыл'на базбакьал, хветIата.
Истагъна ааIна йчийир деккини хаанче мана дёлесни гогьарни хаахъаний хъигъеещена. Мана мааъар джени гьамбазаршиква еехьи йихьа.
Деккини, чоджаршини гьихъа хъигъеечIес маIнкъыс нашний хъехьен. ГьаIмагьдын джад адаббы цымеени гьувадженбы. Гьихъа цIеддыйн горуш, хъызаахий цымайний истагъын мани йигъбышее джегьилерше къурмишавъуйни йигънагъеений эхьен. Истагъыб, цымаб темиз'ба гунагьбы денан джегьилера вухьа.
ЦIаIхбышин даватбы хьебыдле йигъна айкIан ыхьа. Эл'чивалла гьавъуйни сабара « КIятIаъанний . Гьар цIаIхбышди хивее мани аIдатыхъад чин до ыхьа. Гагьамбыше эйгьенний «Маныт алебатIа», шенсанбыше «ГьаIнайбы ыккекка», «Сивеч» ва медынбы.
ЦIаIхбышди даватбышин ярашугъ накьра-зурна ыхьа. Манчин устадар гьар хивее джонбы вухьа. Даватбы гидгъылни цIеддыйни йигъыл' эхьалийна маIъраканий воохьи. Манчисын майдам базбакьаларше ва шабашчерше гьазираъа ыхьа. Тамашейс ва мыкIар гьаъас хивын джаIмаъат ва къонши хиваршенче джегьилерний абайли . Къирагъыле абыйн мигьманар маIърака гивгъалассе гьихъа хаахъаний кар охьанас хъоотIаланбы. Эхьалийни маIъраке ешлибыше джурайд, джегьилерше джурайда мыкIарний гьаъанбы. Эхьалийна маIъраква джегьилершини мыкIаршиква «АIрзубахын» таамохьи вухьа. КьоIдъэсди йигъыл' дават гьоолен йигъний эхьи. Мани йигъыл' цыма (бег) гяъа. Манкъуни гьихъа цIерра хивна агъсаххъал, цымайна декий ед' хончейква гьавайкIан. Агъсаххъалэй цымайлхъа бегна папах аляаъа, гойне хайирдоъаI хъаIбаххъа. Манчиле хъийгъа, манбышее цымани оIгее аIрзуманын мыкIараъа гьаъа. Манбышиле хъийгъа хивын джамаъаIт ва абыйн мигьманар бегни оIгеехъа гьавайкIан. Адамерше пайис пыл хончеехъа кIядаччи, едарше бегяаршини гарданахъа калагъайбы адаччи. Едее, йичее, мамее, халее чIаIран калагъайбы адаччи ыхьа.
Гьамани джад йигъыл' мичIеед, нейид са йигъна гьихъа хивни манзикни имаме джегьилершис никаIгь гьаъа ва хивни администрациейни хаIрункъвее ЗАГС тастикьаъа.
Ичийни суракен бохчебы къаатIан едар абайлен аIдатыд шахъад ыхьа.
Мигьманыйвалла обхьунийле хъийгъа, истагъылхъа вуIххъас атдамишоохьи. Мани вахтал' эвлемишейхьена ичий джени деккини хаахъа хъареели. МаIнкъыни яныл' агъбырчак янгайий агъбырчак еехьи. Манбы манкъыIн маъаIллимар воохьи. Истагъылхъа дувагъ аляъа. Шахъад йишин истагъын палтар ыхьа. Манке цIелен гарданбы, гучера гьагван шикыл'бы ыхьа деш. Писди улеке гьиведежесдимее, доъаI хъаIбаххъа вухьа ва улена экений истагъни дувагъыххъа хъааъа. Истагъ беземишееъэни джигее цымайна янгар еехьена.
Истагъылхъа маIъракайква гьавайкIан вухьа. Мана деккини хаанче хъыейлес хьейибле беземишавъуна балкан вуккекка вухьа. Истагъ хъыгъеешена макьам уIвхилйе хъийгъа, истагъыква дёлесинбы саламаттамишивхьайле хъийгъа, чоджарше янбышике айхъы мана хаанче хъигъеещи йихьа. ЦIерра истагъ балканылхъа алееии йихьа, хъийгъаб шениса балканаршилхъа янгайий агъбырчак.
Истагъ хаанче хъыгъайшимее, муштуллыгъыс цымайни деккисахъа чирахтанчераний къадабхьын гьавайкIан. ХъооIни сура йаIххъахъа гьибхьырме, истагъни гьийб гарданни (ург) гёокIа. Къел'бышеехъа эб гьааъан аIдат ыхьа. Манчиле хъийгъа, истагъни «Гел'сын» мыкIара гьаъа ыхьа. МыкIаршис дёлесни гогьарбышин адамий хьунащейква мыкIыс хъигъеебачIи вухьа. Манче истагъ цымайни хаахъа хъийкекка. Хаахъа иккеешенкъаI, цымее тифанг аагьа ва истагъни вукIлелхъа ширынныгъбышиквана калагъай гёокка. Истагъни къелик' авхъа аIйнейн тIерийкIа гийхьи. МаIнкъее ман джени сагъни къеликва гьакьвараъа. Истагъ тезеда гьазираъыйни утагъеехъа иккеещи. Мана душагылхъа гяйыйле хъийгъа, хьулеехъа кIылин ушахний гяъа. Мани аIдатбышихъадыд чин маIънабы ыхьа.
Манчиле хъийгъа, гыргын джамаъаIт мед маIъракеехъа садайли. Мааъаб цымее джуни янчершиква аIхреедын бегин мыкIара гьаъа. Манчиле хъийгъа кьаварчерше маIърака таамувхьана макьам уIвхийха. Манчиле хъийгъа, аIдатбы таамехьи деш. Тезе хизан къурмишивхьайни мичIеб саIгьар макьамний воохьена. Манчихъабыб чина маIъна вухьа. КьоIдъэсди йигъыл' истагъын дувагъний илёйтIал. МаIнкъысахъа саламыс дёлесын гогьарбы эйбачIи вухьа. МаIнкъыни хончеехъа пылбы кIяъа. Гьаманиджаб йигъыл' цымайсахъа саламыс гогьарбы , достар гьавайкIан. Быкырын йигъна цыман утагъ «хъойхьар» эхьи.
Хьебыдъэсди йигъыл' истагъ джени кьаIджамаршиква, сидитрешиква маIгьаллайни ичершика хьян парчеква гяцIес гармайлхъа гьавайкIан. ЙаIххъа ушахаршис ширынныгъ битIалаъа. Истагъе адыйни хьинеква чей хъаъа. Вазбына истагъе вуIкллеле кIалагъай хъабадчи вухьа деш, мIанкъее абатдейни, абайни гьийб абыр-гьаIя гьувааджи вухьа. Манкийн истагъар, хьинен тIянкIбы хьинне, темиз'ба. Са- кьоIбле уIл'джум илгъевчIуйле хъийгъа «гогьар –гьамбазний» хъойтIал. ЦIедда ичийни суралхъа, гойне гадейни суралхъа. Манчиква гогьарыйваллабыний маIгькамаъа.
Ман гыргын даватбышин аIдатбы гьаъасдимее чIакIын харджийбы лезимехьи ыхьа деш ва гыргыни карее аIдалат ыхьа. Манке кредитбы ва борджесын пылбы аляаIта ыхьа деш. Тезеда къурмишхьайн хизанбы дагъылмишехьи дешдий. Хизанее гьаарункъухъаб джуна джига, джуна дараджа, джун ихтиярбы, джуни хизанни оIгеедын борджбы ыхьа
ХХI асыре цIаIхни миллетын гивъур –сугъоцый, йиссейн югун аIдатбы быкырда бадалхьайнбы. ГьаIщде даватбы ва медын югун йигъбы баIстбышилхъа, пыл къазанбышаыйлхъа, фырселхъа йишди миллетихъа идваакIыйни аIдатбышилхъа садкIыл. Эн лазымдешин, нягьаIкьын аIдатбы ши медни миллетбышике алеетIу, йишди ыIмреехъа аъа. Гьа карахъаб чина йаIхъ, чин къулай, чин маIърафат водун. Гьар инсаныхъаб джуна вукIул', джуна каамилийвалла вобна. Манбы йизын телябабы дешобунбы дарсбы гьелес. Анджах зы борджура ворна эгьес, аIдатей дешин лазымдешин гьаIракатбы гьымаъа. Инсанар терсинани сентелхъа гимагьа. Ши хаIдда кар миллетыква алаакьан акIанаъы. Къийна не хъикIуйни инсаныхъаб гьуIрмат авхъу дешоб, не хааIрна-кIыл'на хъуваацIа дешор. Гыргына пылна ва къуллухна къул вор.
Зы гьаIмагьаджад деш йишин йиссейн даватбышин аIдатбы ооъад одкIын. Гьел'бедти, гыргын аIдатбы окIанас гьайни макьалее зы чалышмишхьа деш . ЦаIхбышин аIдатбы китабее «ЦIаIхбышин фолькор» гьели водунбы. Макьаалейна метлеб мебна вобна.
Къийна цIаIхбышин даватбышин аIдатбы аIзаббышилхъа садкIыл. Йиссейни югни аIдатбышике гьидчут аху деш.

Манбы садджу аIдатбы джад деш ыхьа, манбы джегьилершис гьам тербие, гьам насиигьаI гьелен гьаIракатбы ыхьа.
Медын къирагъылхъа , даватбышеехъан кьаварчера, гьоокIанбы ши, цIаIхбыше, къирагъыле хъоотIал. Ши цIаIхбы вухьай, цIаIхни мизел' юшеенаъас ламсен лайикьаъа деш. Мед зы эйгьен, джун миллет аIрсее гьидяъана инсан, джуна едина миз дяацIана инсан , мана цIаIхийгъалий дешорна. Джуна миз' девканни инсаныс не ед', не Ватан мысаджаб вуккийканас деш.
Медни элин «моохан»артистар ваяхуд мыкIар гьаъанбы лап чIакIын пылбы гьуво хъоотIаланбы , амма йишинбы кьабыляаъа деш. Абыйни артистарше фонограмайква са-кьооIбле маIъний гьавъу ва джасат гьиняхъа- шахъа ийкараъы авайкIананбы. Шахъабыб югун сеснан, уфтанын маIънийбы гьаъан гьоокIанбы вобунбы. ЗакIле къеджи деш, гьиджойий шенбышихъад манбышиле гьеххан.
Агар шахъад гьеехан пылбы водхье, дора ши Аллагьни йаIххъехъа ишлемишаъас- йаIхъбы хъаъас, гармабы, йыIгъар аляъас, касиб инсанаршис кумаг гьелес. Лап гьаман гьаъас декканхьее , йигъын хивеедын гьыIгъадкыр аIлгьаан хав хъеъэ. Мерынкъус мешат ва къорху моохьеджин.
Гойнед мани «гьаIракатбышиква» шиджаб йишин ушахар гъадараааъа ва азгъунааъа.
ХаIббананбыше эйгьен, нишисынне вас гьаман. Гьаарункъве джус нягьаIдый ыккан гьеъэджин. Джон пыл - джон харджийбы. Зы шавунаджаб пахылыйвалла цIыцIааъа деш, аIсас шейтIанни йаIххъеехъа дагъаъани пылына. Анджах маIгьадни лазымдешди карбыше мебынбышинбыд «вукIул'бы варраъа». Хизанее адамийни, хьунащени, ушахаршини аIрее гьыIдчатбы эхьи. Няъас манбышике аIха, шаке деъэш. Ши шавуле камынбыне вобунбы. Анджах шаIриатни, инсафийвал'ни, хайирни сурале алеетIе – мана багьалыйвалла, барака девхьай вобна.
Иляаке шу даватбышее нимееган одхьанан карый корехьи. РыцIкь гьаIшес -гьуIшес айкIан. Амма сасса джигабышее инсанаршихъад охьанасын гыней деш, илегъасын хьян деш, аляъасын палтар деш, ешемишхьесын хав деш, ишлемишхьесда джига деш. Маныд са инсаныс къахувыйн ёхлама водун.
ОIгийл' даватбышеехъа байрамеехъа хьиннений гьавайкIан. ГьаIшде шадлыгъбы борджелхъа садкIыл. Къурмишехьени хизанбышихъабыд утIумын диб дешин. ХаIдын харджийбы гьаъа, борджбышеехъа кIеебачIи са йигъни тамашейни меега. Гьасре инсанаршикIле ацIахьеджин зы нягьаIрна варры инсаний… Нишисынбыне ман уджузын гьагуйбы!!!
Сабара вахтале маIгьад къурмишхьайн хизанбыд «ойкIаланбы». Маныд тезеда цIаIхбышис хъадыйн аIдат водун.
ОIгийл' цIаIхбышди аазыр тезеба къурмишивхьайни хизаныке саний дагъылмишоохьи. ГьаIшде хьебни къурмишивхьайни хизанна са , сен быкырхьессе дагъылмишоохьена.
Болвалла нимееганахье, баракат абкIынна. Карнанбы хаIбхъебхьа, акIеликванбы сейракоохьенбы.
Гьар тезеба къурмишоохьени цIаIхбышди хизаныс угъурбы аIрзуламишаъа. ХаIбба ушахар вухьенбы. Джойиб баба-дидершин аIдатбы, адаббы, миз гьуваадженбы вухьенбы.
Даватбы аIзабыс деш, шадвалис ва шугьлетис ихьенбы. Хизанбы маIгькамынбы, баракатыкванбы ва хаIба ушахарнанбы ихьенбы ! Аамин!